Kategoria: Subiektywnie podglądane zakątki Polski (Page 5 of 8)

Wielka – mała wieś podlaska – Kruszyniany. Mała – no tak bo jak na jednym krańcu się stanie to drugi widać. 😉 Wielka – bo jeszcze przed II wojną zmieścili się tu mieszkając (w kolejności alfabetycznej): katolicy, muzułmanie, prawosławni i żydzi – co i często, choć nie zawsze miało przełożenie na narodowość (znowu alfabetycznie 😊 ) : Białorusini, Polacy, Tatarzy i Żydzi. Hmmm…. Da się..?? Da się!!

Dzisiaj Kruszyniany słyną głównie ze śladów społeczności muzułmańskiej. Śladów, które nie tyko się zachowały ale i są ciągle żywe. Wieś od XVII wieku była z nadania króla Sobieskiego własnością tatarską. Polscy muzułmanie (nazywani Lipkami) głównie tatarskiego pochodzenie, osiedli tu i rozwijali się ekonomicznie, kulturowo, militarnie też. Oddziały tatarskie wsławiły się w boju wielokrotnie a nawet płk Samuel Murza Krzeczowski uratował życie samemu Najjaśniejszemu Panu w bitwie pod Parkanami! Społeczność rozwijała się też religijnie. W Kruszynianach powstały na przykład kitaby – traktaty religijne spisane w języku polskim lub białoruskim ale czcionką arabską…

Różnorodność religijną i narodową a zwłaszcza dziedzictwo tatarskie, wieś doskonale wykorzystała w ostatnich latach. Społeczność Tatarów oferuje turystom lokalne wyroby (głównie przetwory ale i wyroby garncarskie jest w ofercie), można zasmakować kuchni tatarskiej, a w meczecie czeka miły pan, który z wprawą i strasznie szybko mówiąc 😊 opowiada ciekawe dzieje Tatarów w Polsce, tłumaczy co do czego w meczecie służy, jak się w nim zachować i takie tam 😊 A co zobaczyć można? Same zabudowania wsi są charakterystyczne, choć teraz mocno przerobione na cele agroturystyki (nawet jurta na podwórku stoi 😊 ). W samym centrum wsi (a przynajmniej tak mi się wydawało) – drewniany, osiemnastowieczny, zielony (bo to kolor islamu) meczet. Z daleka wygląda trochę jak dwuwieżowy kościół. Dopiero gdy się podjedzie bliżej – widać, że w miejscu gdzie zwykle krzyże wieńczą hełmy wież, są półksiężyce. W środku – wyłożona dywanami do modlitwy część dla mężczyzn oraz za przegrodą i firanką – analogiczna choć mniejsza część dla kobiet. Na wschodniej ścianie – mihrab, gustowne lampy wiszą obficie z sufitu, jest też ciemnozielony minbar. Tuż obok meczetu, przez otwartą bramę wchodzi się do mizaru (cmentarza). Najstarszy nagrobek z czytelnym napisem ma datę 1699. Nie znalazłam, bo i słabo u mnie ze znajomością czcionki arabskiej… Mizar w Kruszynianach wygląda trochę tak jakby w lesie, pomiędzy drzewami bliscy grzebali swoich zmarłych, by im liście szumiały jakąś modlitewną pieśń… Część płyt już pochylona czasem ma ochotę przyłożyć kamienne głowy do poduchy z mchu, inne prężnie stoją zdobne w płaskorzeźby i poważne napisy, jeszcze inne zupełnie współczesne, nowe i czyściutkie jak meble bezsensownie i za wcześnie przeniesione z salonu dla lasu… Czasem nawet jakby salat albo nawoływanie muezina było słychać… I nie wiadomo czy to liście szumią – czy imam do Kruszynian przyjechał…

Super klimatyczna miejscówka ten Tykocin! I do tego nagromadzenie obiektów zabytkowych na metr kwadratowy, niewielkiego przecież miasteczka – wyjątkowe. Sam Tykocin jest generalnie zabytkiem – a dokładnie zachowany jego układ urbanistyczny. Historią swoją sięga w głąb wieków średnich.

Kilka kompleksów klasztornych. Ten najbardziej reprezentacyjny to dawny kościół i klasztor misjonarzy. Potężny barokowy budynek z fundacji Jana Klemensa Branickiego z fantastycznym wystrojem i polichromią Ecksteina i obrazami Czechowicza. No z rozmachem, z rozmachem… Nieopodal – również XVIII wieczny zespół klasztorny bernardynów. Obecnie jest tam dom emerytów.

W Tykocinie stał też XV wieczny zamek z licznymi późniejszymi przebudowami. I właściwie to nie wiem jakiego czasu użyć – bo zrekonstruowany, nadal stoi. Teraz jest tam restauracja i pokoje gościnne ale i pozwiedzać można odbudowane przestrzenie zamku. A jak ktoś ma szczęście albo wiedzę i celowo przyjedzie to na festiwal „Smaki renesansu” się może załapać albo na „Szturm zamku”.

Od XVI wieku w Tykocinie zamieszkała i zaczęła się rozwijać społeczność Żydowska. Rozwijała się prężnie – tak, że z czasem była chyba drugą liczebnie po Krakowskiej gminą na ziemiach polskich. Do dzisiaj został cmentarz żydowski, zabudowa uliczek jak w sztetl i dwie synagogi, w których teraz muzea. Ale to na osobną opowieść.

Tykocin samym dziedzictwem i zabytkami się promuje – to jasne! Ale jest coś jeszcze co sprawia że odwiedzany jest przez tłumy turystów Serial, a właściwie kolejne filmy: „U Pana Boga za miedzą” „U Pana Boga w ogródku” i „U Pana Boga za piecem”. Każdy pamięta Bociana i prowadzoną przez niego karczmę! Ta karczma jest właśnie w Tykocinie. Przy czym to nie do końca karczma była… Ale magia kina i tak dalej… Budynek w narożu rynku to dawny alumnat. Czyli XVII wieczny ni to przytułek ni to szpital – w każdym razie miejsce dla żołnierzy weteranów. Jedyne takie miejsce które zachowało się do dzisiaj w Europie. Architektonicznie – na planie czworokąta, kiedyś z basztami, taki trochę obronny kasztel był. Wewnątrz – dwanaście izb i kaplica. Obecnie można tu przenocować i coś dobrego zjeść – jak „U Pana Boga… ” widziano.

Dzisiaj będzie o pewnej małej wiosce. Takiej, w której turyści się nie zatrzymują – bo i po co… Czy na pewno nie ma powodu? Wpisałam do GPS Zbójna. Okazało się, że GPS nie jest pewien która… Zlokalizowałam tę właściwą, nieopodal Łomży. Jadę – już karnie przez GPS prowadzona do celu. Na jednym krańcu wsi – pomnik. Podchodzę… Dwa głazy, na nich płaskorzeźbiony chyba odlew – wóz a w nim kilkoro ludzi. Podchodzę bliżej i już nie mam wątpliwości. Ci na wodzi to Żydzi. Kipa, Magan Dawid na opasce… A po lewej napis w trzech językach: polskim, hebrajskim i angielskim: „Kto ratuje jedno życie ludzkie, to jakoby ocalił cały świat”. A potem rozwinięcie, że pomnik ku pamięci społeczności żydowskiej mieszkającej w Zbójnej i tych, którzy ocaleli – rodzinom Ozdoba, Chmiel, Gibałka i tych, którzy ich ocalili.
W 1939 roku dotarła informacja do wsi, że Niemcy będą mordować Żydów. Władysław Rosiński wiedział, że jeśli pomoże swoim sąsiadom – może być zabity i on i jego rodzina. Ale z drugiej strony jak nie pomoże – zabici zostaną jego najbliżsi dobrzy sąsiedzi… Namówił trzy żydowskie rodziny najbliższych sąsiadów by na wóz jego wsiedli i wywiózł ich bocznymi drogami za rzekę Pisę, bo tam miało być bezpieczniej… Bo Rosjanie masowo Żydów nie mordowali wtedy – tak słyszał. Po kilku dniach również opłotkami Rosiński wrócił do domu cały i zdrowy. Gdy zdejmował okrycie zauważył, że ma w kieszeni pieniądze, które trzymał w czasie podróży. No jak? Przecież oni tej kasy potrzebują… Wrócił, pieniądze oddał. One pozwoliły rodzinom przeżyć dwa lata w Rosji. Potem dotarli do Izraela i tam zaczęli nowe życie. Ocalałych było 15 osób. Teraz ich potomkowie to pewnie jakieś 200 osób… „Kto ratuje jedno życie ludzkie, to jakoby ocalił cały świat”
PS
Potomek ocalałych przyjechał w 2015 roku do Zbójnej. Podobno czuł się tak, jakby znał tę wieś jak swoją, choć był w niej pierwszy raz… Bo opowieści rodziców i dziadków tak mu w pamięci utkwiły. Ufundował pomnik, który przy głównej drodze o tej historii opowiada. Gdy Zbójną odwiedza, zapala świece przy pomniku, a potem też na pobliskim cmentarzu katolickim na grobie Władysława Rosińskiego. W sumie dlatego, że ten facet kiedyś zdecydowała się pomóc sąsiadom – on teraz żyje…