Romańskich perełek w prowincji Navarra – milion! Co dwa trzy kilometry jakiś kościół pielgrzymkowy z metryczką średniowieczną albo pustelnia albo klasztor… Santa María de Eunate (pierwotną nazwę można przetłumaczyć jako „dobre drzwi”) wybudowano na styku dwu dróg pielgrzymkowych do Santiago. Najpierw była tu pustelnia może też szpital dla pielgrzymów. W odnalezionych grobach, były też muszle jakubowe – więc to pochowani prawdopodobnie pielgrzymi którzy zmarli w drodze… Obecna świątynia jest na planie ośmioboku i otoczona arkadami z 33 kolumn.
Skąd się tu wzięła i to w takim kształcie? Wybudowana w szczerym polu… Jak na pierwotną pustelnie – ok. Ale to w sumie kościół. Miejsce do zatrzymania się strudzonych pielgrzymów na rozstaju dróg – może tak. Sporo tu elementów symbolicznych. Sam układ ośmioboku nawiązuje w symbolice chrześcijańskiej do zmartwychwstania lub rodzenia się do nowego życia. Niektórzy doszukują się w dekoracjach wręcz symboli ezoterycznych. Czasem kojarzona jest z templariuszami – ale nic właściwie na to nie wskazuje…
Hipotez mnogość, nic pewnego za wyjątkiem tego że w szczerym polu stoi romańska świątynia skrywająca miliony symboli i nie rozwiązanych dotąd zagadek…
). Najczęściej symbol ten wykorzystywał jako odniesienie do odrodzenia, zmartwychwstania, zbawienia, wyzwolenia, „wyklucia się” tego co nowe – nieskażone.
Bezpośrednio do bryły zamku przylega bazylika Franciszka Ksawerego. Kolorystycznie spójne ale kościół wzniesiono na przełomie XIX i XX wieku. Wnętrze – ot neogotyckie. Fasada jednak dobrze się komponuje z sąsiadującymi średniowiecznymi murami. Dokładnie naprzeciw tejże fasady – opactwo wzniesione przez rodziców Ksawerego. W kościele tym zresztą Franciszek został ochrzczony, podobno w chrzcielnicy która tam stoi do dziś. Przy czym tak dokładnie to opactwo było tu od ok 1200 roku, potem w XV to fundowane przez Javier a obecna bryła to przebudowa XVIII wieczna. Tuż przy murach opactwa z trawnika nieśmiało wyłaniają się maleńkie stele nagrobne, pewnie mieszkańców zamku, może też zakonników, nie wiem… A całość otulona cyprysami, platanami, brzozami i dziesiątkami innych szumiących w ciszy, potężnych drzew…
). Potem Wizygoci, okres arabski i okres Bizancjum, ale sumarycznie z tych wszystkich – zabytków jest mniej niż rzymskich. W sumie niewielkie miasto, które historią ocieka! Piękne – dla mnie – zwłaszcza wieczorem, gdy o złotej godzinie ciepłe promienie słońca muskają i pieszczą ruiny antyku, otulają kapitele kolumn… Czasem tylko się gubiąc z lekkim zakłopotaniem, gdy kolumny do góry nogami stają. 
).
