do początku   |   mapa serwisu   |   kontakt  

Czytelnia » do poczytania
nam strój niedbały nie przystoi...

 

L. Rotter, Funkcja semantyczna stroju na przykładzie portretów i fotografii ziemian polskich [w:] Symbol znak rytuał. Krajobraz semantyczny wsi i miast, red. J. Marecki, L. Rotter, Kraków 2016, s. 175 - 194.

 

[...] Nieodłącznym elementem stroju jest biżuteria. Tradycja biżuterii patriotycznej w Polsce sięga XVIII wieku. Pierwsze jej przykłady wiązać należy z konfederacją barską. Z tego okresu zachowały się np. pierścienie z ośmiokątnym okiem z krwawnika, na którym widniał napis: „Pro lege et patria” i „Pro fide et Maria”. Były to hasła konfederatów odrzucające dewizę orderu Orła Białego („Pro fide rege et lege”). Biżuteria patriotyczna przybierała wiele form. Zwykle nie były to przedmioty arcykosztowne. Ich wartość wyrażała się bardziej w znaku, symbolu jakim były. Obok wisiorków, zegarków, kolczyków, bransolet i pierścieni, sygnetów lub obrączek, znajdziemy także klamry do pasków, spinki do mankietów czy odznaki wpinane w klapę. Popularne są także biało czerwone kokardy lub rozety. Szczególne miejsce w biżuterii tego typu zajmuje jednak pierścień lub obrączka. Od starożytności pierścień uważany był za element szczególny – wręcz magiczny. Przypisywano im moc uzdrawiania, ochrony lub mocy. Zwykle wiązał się z symboliką miłości, wierności i pamięci. Mógł być także insygnium władzy, piastowanej godności lub znakiem przynależności rodowej. W biżuterii patriotycznej stał się odznaką za zasługi dla ojczyzny, znakiem rozpoznawczym dla organizacji spiskowych, a także emblematem narodowym, symbolem haseł i myśli patriotycznych. Stanowił formę upamiętnienia wydarzeń patriotycznych, rocznic historycznych lub dążeń narodowych. Spotkać można zatem nie tylko obrączki lub pierścienie z godłem Polski lub portretami bohaterów narodowych ale i z wyrytymi napisami, np. „Fides manibus”, „Ojczyzna obrońcy swemu”, „Boże wspieraj wiernych Ojczyźnie” „Polska żyje”, „Książe P. Józef Poniatowski” i szereg innych. Dużą grupę stanowią te, z motywami symbolicznymi. Oprócz popularnych znaków, omówionych poniżej, na pierścieniach można było znaleźć także bardziej ukryty znaczeniowo przekaz. Na sygnetach tajnych związków w XIX wieku wyryte były np. waga lub oko, ucho i usta jako swoisty nakaz obserwowania, słuchania i milczenia. Po powstaniu listopadowym modne stały się sygnety z ukrytym schowkiem, w którym umieszczany był patriotyczny symbol (godło Polski, symbol – np. postać kosyniera lub jakaś sentencja)[1].

Podstawowym motywem powtarzającym się w biżuterii patriotycznej były symbole narodowe: Orzeł polski i barwy narodowe. Wygląd orła zmieniał się oczywiście zależnie od czasów, stanowiąc aktualną formę Godła Polskiego lub odnosząc się do jego historycznych form, zwłaszcza z okresu świetności Rzeczypospolitej. W XIX wieku częstym motywem jest także tarcza z godłem Polski i Litwy (orzeł i pogoń) lub Polski, Litwy i Rusi (orzeł, pogoń i Archanioł Michał). Dość charakterystycznym motywem było połączenie wizerunku orła z motywem odnoszącym się do zniewolenia Polski lub walki i nadziei na jej oswobodzenie. Mógł to być np. orzeł zrywający kajdany lub orzeł w koronie na tle krzyża i gałązki laurowej co symbolizowało sławę, zwycięstwo, wolność, prawdę i pokój. Motywami wiążącymi się z treściami narodowowyzwoleńczymi były także kajdany i łańcuchy (często noszono bransolety lub naszyjniki w formie łańcucha), kosa (albo kosynier), która kojarzyła się powstaniem kościuszkowskim lub kotwica, która przez wiele wieków była uniwersalnym symbolem nadziei na zwycięstwo. Swoistą manifestacją przekonań było umieszczanie na biżuterii portretów bohaterów narodowych. Przoduje tu oczywiście wizerunek Tadeusza Kościuszki. Można jednak też znaleźć portrety Józefa Poniatowskiego, Jana Dąbrowskiego, Józefa Sowińskiego, Adama Czartoryskiego, Adama Mickiewicza a nawet króla Jana III Sobieskiego. Można także spotkać w późniejszym okresie wizerunki lub inicjały Józefa Piłsudskiego[2].

Równie dużą popularność zyskały sobie symbole religijne. Najczęstszym był oczywiście krzyż lecz pojawiały się także inne symbole np. korona cierniowa – znak cierpienia zarówno Chrystusa jak i współcierpienia z Nim lub liść palmowy symbolizujący męczeństwo. Symbole religijne odnoszące się do treści pasyjnych lub męczeństwa łączono z ideą umęczonej Polski i cierpiącego narodu. Dość częstym motywem były także symbole mariologiczne i wizerunki Matki Boskiej. Bardzo mocno na ziemiach Polskich zakorzeniony kult maryjny[3] spowodował, że wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej lub Ostrobramskiej uważane były właściwie za symbole narodowe. Dość popularnymi są także symbole odnoszące się do cnót teologalnych: wiary, nadziei i miłości. Zwykle są to krzyż, kotwica i serce. Zaznaczyć należy, że także te przedstawienia odnosiły się nie tylko z treści religijnych ale także odczuć patriotycznych, np. nadzieję lub wiarę wiążąc z oczekiwaniem na odzyskanie niepodległości a miłość z miłością do ojczyzny. Wyraźnie zatem widać nierozerwalność i swoisty dualizm symboli narodowych i religijnych, które wzajemnie się uzupełniając dają właściwy przekaz symboliczny zawierający się w chyba najbardziej znanym haśle „Bóg – Honor – Ojczyzna”[4].

Po upadku powstania listopadowego popularna stała się biżuteria z umieszczonymi w niej swoistymi relikwiami. Przykładem mogą być krzyże z Olszynki Grochowskiej. Wykonane one były z drewna olchowego i delikatnych okuć ze złota lub mniej szlachetnego metalu. Najczęściej posiadały napis np. „z Olszynki – 25 lutego 1831”. Po powstaniu styczniowym pojawiają się także elementy biżuterii będące formą relikwii. Najczęściej były one wykonywane przez więźniów politycznych z Cytadeli, Ołomuńca lub tych zesłanych na Sybir. Były to np. obrączki zrobione z włosia z napisem „Pamiątka niewoli” lub „Pamiątka Rewolucji Polskiej 1863”. Mogły to też być krzyżyki z drewna, kości zwierzęcych lub nawet słomy. Zaznaczyć należy, że właściwie cała biżuteria patriotyczna z czasem, nabrała cech relikwii. Jak wspomniano, rzadko jest to biżuteria cenna materialnie. Są to jednak bezcenne pamiątki, których przechowywanie do dziś w wielu rodzinach, jest swoistym pielęgnowaniem pamięci o przodkach, którzy oddawali swoje siły, pracę a nawet życie dla dobra Rzeczypospolitej[5].

Po analizie portretów i fotografii portretowych ziemian polskich nasuwa się jeszcze jeden wniosek. Istotnym elementem w przekazie semantycznym był nie tylko sam strój i biżuteria ale także rekwizyty. Treści przekazywane w ten sposób można podzielić na kilka grup. Najczęstsze odniesienia miały oczywiście charakter narodowo – patriotyczny.  Mógł to być np. portret przodków, gdzieś w głębi pokoju, biżuteria patriotyczna po przodkach (nawet nie koniecznie założona) lub tak jak na znanym zdjęciu Cecylii z Potockich Reyowa, która pochylając się nad synami pokazuje im szablę, którą przodkowie dzierżyli w ręku stając w obronie ojczyzny. Można wspomnieć w tym miejscu także dość popularne „żywe obrazy”. Oczywiście nie wszystkie posiadały poważny wydźwięk, zachowały się jednak także takie które nawiązywały np. do Trylogii sienkiewiczowskiej lub tradycyjnych symboli narodowych. Dość oczywiste były odniesienia religijne. Najpopularniejszym rekwizytem na portretach kobiet jest zatem trzymany w ręku modlitewnik. Znajdziemy też bez trudu przykłady rekwizytów mających na celu pokazanie wagi nauki i sztuki. Portretowanie się przy pianinie (nawet jeśli nie był to instrument służący portretowanej osobie do gry) lub przy otwartej książce były powszechnym zwyczajem[6]. [...]

 

 

[1] W. Bigoszewska, Polska biżuteria patriotyczna, Warszawa 2003, passim; Polska biżuteria patriotyczna, red. T. Skoczek, K. Duda, P. Bezak, Warszawa 2011, passim; L. Gintowt–Dziewałtowska, Polska biżuteria patriotyczna, Warszawa 1980, passim; M. Gorżkowski, Cymeliarchium. Historyczne poszukiwania nad znaczeniem obrączki i pierścionka, Kijów 1864, passim.

[2] J. J. Dreścik, „Od zwątpiałości do najpiękniejszej otuchy”. Pamiątki żałoby narodowej z 1809 roku, [w:] Treści – teksty przesłania. Biżuteria w Polsce, red. K. Kluczwajd, Toruń 2006, s. 103 – 106; B. i Z. Dolczewscy, „Oblubienica Ojczyzny”, czyli patriotyczna biżuteria Działyńskich [w:] Biżuteria w Polsce. Amulet, znak, klejnot, red. K. Kluczwajd, Toruń 2003, s. 86 – 93; W. Bigoszewska, Polska biżuteria patriotyczna, Warszawa 2003, s. 10.

[3] Tradycja tytułu Marii Królowej Polski sięga XVI wieku, jednak Maryja ogłoszona został oficjalnie Królową Polski dnia 1 kwietnia 1656 roku w czasie ślubów króla Jana Kazimierza, które złożył w katedrze Lwowskiej.

[4] S. Chmielewski, Polska biżuteria patriotyczna i problem komunikacji interpersonalnej, [w:] Biżuteria w Polsce. Amulet, znak, klejnot, red. K. Kluczwajd, Toruń 2003, s. 80 – 84; W. Okoń, Polska biżuteria patriotyczna, [w:] Pod zaborami 1795 – 1914, red. M. Derwich, Warszawa – Wrocław 2003, s. 128 – 129; E. Piwocka, Zbiór biżuterii patriotycznej Muzeum Historycznego m. st. Warszawy. Problemy datowania i atrybucji, [w:] Rzemiosło artystyczne i wzornictwo w Polsce. Biżuteria w Polsce, red. K. Kluczwajd, Toruń 2006, s. 117 – 128.

[5] W. Bigoszewska, Polska biżuteria patriotyczna, Warszawa 2003, s. 61, 109.

[6] Ziemianie. Pomiędzy rzeczywistością a wspomnieniem, oprac. A. Wolska, Kraków 1998, passim; Nam ubiór niedbały nie przystoi. Katalog wystawy, oprac. L. Król, M. Skrejko, Kraków 2003, passim

 

 
© 2017 lucynarotter.com.pl | Tworzenie stron internetowych